Leestijd: ± 9 minuten · Laatst bijgewerkt: juli 2026

Een magneetveld is het onzichtbare krachtveld dat ontstaat rond elke draad waar elektrische stroom doorheen loopt, en rond elke magneet. In dat gebied werkt een magnetische kracht: die kan een kompasnaald laten uitwijken, een spijker aantrekken of, in een apparaat, een as laten draaien. Zolang er stroom loopt, is het veld er. Zet u de stroom uit, dan verdwijnt het weer.

Voor een elektricien is dat geen los natuurkundeweetje, maar het werkende principe achter een flink deel van de meterkast. De snelle uitschakeling van een installatieautomaat, de trafo in uw laptoplader, de motor in de afzuigkap, de inductiekookplaat: allemaal draaien ze op een magneetveld dat door stroom wordt opgewekt. En het verklaart meteen een veelgestelde vraag: zijn al die velden, van de bekabeling in huis tot de hoogspanningsmast in de wijk, eigenlijk schadelijk? In dit artikel leest u hoe stroom een magneetveld maakt, waar u het in en om huis tegenkomt, en wat er wél en niet klopt van de zorgen over de gezondheid.

Wat is een magneetveld?

Een magneetveld is het gebied rondom een magneet of een stroomvoerende draad waarin een magnetische kracht werkt. U kunt het niet zien, ruiken of voelen, maar u kunt het wel aantonen: leg een kompas naast een draad waar stroom door loopt en de naald draait weg. Precies dat toonde de Deense natuurkundige Hans Christian Ørsted in 1820 aan, en daarmee was het verband tussen stroom en magnetisme geboren.

Zo'n veld heeft altijd een richting en een sterkte. Vakmensen tekenen dat als veldlijnen: denkbeeldige lijnen die van de noordpool naar de zuidpool lopen, of in nette cirkels rondom een stroomdraad. Hoe dichter die lijnen bij elkaar liggen, hoe sterker het veld op die plek is.

Vergelijk het met de warmte rond een kachel. U ziet de warmte niet, maar dichtbij voelt u hem sterk, en een paar stappen verderop is er bijna niets meer van over. Een magneetveld gedraagt zich net zo: vlak bij de bron stevig aanwezig, en snel zwakker naarmate u verder weg bent. Dat "snel zwakker worden" is later belangrijk, want het is de kern van het antwoord op de gezondheidsvraag.

Een magneetveld kan op twee manieren ontstaan. De eerste is een permanente magneet, zoals het koelkastmagneetje. De tweede, en voor de elektrotechniek veruit de belangrijkste, is elektrische stroom. Dat tweede spoor volgen we in dit artikel.

Hoe wekt elektrische stroom een magneetveld op?

Elke elektrische stroom wekt een magneetveld op. Dat is geen bijzonder geval maar een natuurwet: zodra er lading beweegt, en dat is precies wat stroom is, ontstaat er om die beweging heen een magneetveld. Dit verschijnsel heet elektromagnetisme, en het is de basis onder bijna elke elektromotor, transformator en spoel.

Rondom één rechte draad zijn die veldlijnen cirkels. De richting ervan bepaalt u met de bekende rechterhandregel: pak de draad denkbeeldig vast met uw rechterhand, met de duim in de richting van de stroom, en uw gekromde vingers wijzen de kant op waarin het veld draait. Een handige geheugensteun uit de schoolbanken die in de praktijk gewoon klopt.

Rond één rechte draad is dat veld nog vrij zwak. Wilt u het versterken, dan wikkelt u de draad tot een spoel. Alle kleine cirkelveldjes tellen dan bij elkaar op tot één krachtig veld door het midden van de spoel, net als bij een staafmagneet. Steekt u er ook nog een ijzeren kern in, dan wordt het veld nóg sterker: u hebt dan een elektromagneet gemaakt. Het mooie van zo'n elektromagneet is dat u hem aan en uit kunt zetten. Stroom erop betekent veld, stroom eraf betekent geen veld meer.

Nog één ding dat vaak vergeten wordt: uit het stopcontact komt wisselstroom, die 50 keer per seconde een volledige golfbeweging maakt. Het magneetveld eromheen beweegt daar netjes in mee. Het is dus geen stilstaand veld zoals bij een koelkastmagneet, maar een veld dat 50 keer per seconde met de stroom mee op- en neergaat. Dat wisselende karakter is precies wat een transformator en een inductiekookplaat nodig hebben om te werken.

Magnetisch veld, elektrisch veld en elektromagnetische velden

In de meterkast en rond apparaten spelen eigenlijk twee onzichtbare velden tegelijk, en die worden vaak op één hoop gegooid. Het is goed om ze uit elkaar te houden, want ze ontstaan door iets anders. Een magnetisch veld hangt aan de stroom die loopt; een elektrisch veld hangt aan de spanning die ergens op staat.

Het verschil zit hem in "aanwezig" versus "in gebruik". Zodra er spanning op een draad of apparaat staat, is er een elektrisch veld, ook als het apparaat niets doet. Een magneetveld ontstaat pas zodra er ook echt stroom door loopt, dus zodra het apparaat aan staat en werkt. Zet u een lamp uit met de schakelaar terwijl de stekker in het stopcontact zit? Dan kan er nog een elektrisch veld zijn, maar het magneetveld is vrijwel weg omdat er geen stroom meer loopt.

Samen worden deze twee vaak "elektromagnetische velden" genoemd, afgekort EMV. Dat is de term die u tegenkomt in folders van de netbeheerder en in overheidsinformatie over gezondheid. Handig om te weten: zoekt u op "straling van het stopcontact", dan gaat het meestal over precies deze laagfrequente velden.

En daar hoort meteen een misverstand rechtgezet te worden. Het magneetveld rond gewone netstroom van 50 Hz is niet hetzelfde als de "straling" van bijvoorbeeld röntgen, uv of een zendmast. Het is laagfrequent en niet-ioniserend, wat betekent dat het geen moleculen kan afbreken zoals röntgenstraling dat wel doet. Dat het "straling" heet in de volksmond maakt het technisch nog geen ioniserende straling.

Waar komt u magneetvelden in en om het huis tegen?

Overal waar stroom loopt, is een magneetveld, maar u merkt het vooral bij apparaten die stroom omzetten in beweging, warmte of een schakelactie. Dan is het veld namelijk geen bijverschijnsel, maar precies het werkende deel. Een korte rondgang door het huis maakt dat concreet.

• Elektromotoren. De afzuigkap, de wasmachine, de boormachine, de pomp van de cv en de motor in een elektrische auto: ze draaien allemaal doordat een magneetveld een as in beweging brengt. Zonder magneetveld geen draaiende motor.
• Transformatoren en adapters. De laptoplader en de trafo van uw halogeenverlichting zetten spanning om via twee spoelen en het magneetveld daartussen. Dat lichte gebrom dat u soms uit een adapter hoort, is dat 50 Hz-veld dat de kern minuscuul laat trillen.
• De inductiekookplaat. Onder het glas zit een spoel die een snel wisselend magneetveld opwekt. Dat veld verwarmt rechtstreeks de pan, terwijl het glas zelf koel blijft. Precies daarom werkt zo'n plaat alleen met een magnetische pan.
• Relais en magneetschakelaars. Een spoel maakt een magneetveld dat een contact aantrekt en zo een grotere stroom schakelt. Zo kan een klein signaal een zware groep aan- of uitzetten.
• De installatieautomaat. Het snelle deel van een installatieautomaat is een spoeltje. Bij een kortsluiting schiet de stroom in een fractie van een seconde omhoog, het magneetveld van dat spoeltje wordt sterk genoeg om de schakelaar direct open te trekken, en de groep valt uit. Dat "magnetische" deel zit naast het trage bimetaal dat op overbelasting reageert.
• De aardlekschakelaar. Ook een aardlekschakelaar werkt met een magneetveld. Alle stroom van een groep loopt samen door een ringkern, en zolang wat er heen gaat gelijk is aan wat terugkomt, heffen hun veldjes elkaar netjes op. Lekt er ergens stroom weg, dan raakt dat uit balans en ontstaat er een klein netto magneetveld dat de schakelaar laat afslaan.

Zo bezien werkt een flink deel van uw groepenkast en van uw apparaten op magneetvelden. Ook een moderne laadpaal hoort in dit rijtje: de laadstroom loopt door zware kabels en de auto zit vol motoren en spoelen. Het is met andere woorden geen exotisch verschijnsel, maar alledaagse techniek die overal om u heen zit te werken.

Hoe sterk is een magneetveld? Tesla, microtesla en afstand

De sterkte van een magneetveld drukt u uit in tesla (T), maar dat is een grote eenheid. In en om het huis rekent u daarom in microtesla (µT), oftewel miljoensten van een tesla. Ter vergelijking: het natuurlijke magneetveld van de aarde, waar een kompas op reageert, is ongeveer 30 tot 50 µT.

Het belangrijkste kenmerk van een magneetveld thuis is dat het razendsnel afneemt met de afstand. Vlak tegen een apparaat aan kunt u een meetbaar veld hebben, maar al na tientallen centimeters is daar vaak nog maar een fractie van over. Die afname gaat veel sneller dan lineair, dus een klein stapje achteruit scheelt verhoudingsgewijs veel. Dat is geen detail, het is juist de reden dat de meeste velden in huis in de praktijk laag uitpakken.

Een paar richtwaarden uit metingen aan alledaagse apparaten maken dat tastbaar:

Waarom is die afstand zo belangrijk? Omdat de vraag "is dit schadelijk?" bijna altijd neerkomt op "hoe sterk is het veld op de plek waar ik echt ben, en hoe lang". En dat brengt ons bij het gevoeligste deel van dit onderwerp.

Zijn magneetvelden van apparaten en bekabeling schadelijk?

Voor de magneetvelden van gewone apparaten en bekabeling in huis geldt: ze liggen normaal gesproken ruim onder de grens die in Europa als blootstellingslimiet wordt aangehouden, zeker op de afstand waarop u zich meestal bevindt. Die Europese limiet voor het publiek ligt bij netstroom van 50 Hz op 100 µT. De velden die u thuis meet, zijn daar doorgaans een veelvoud onder.

Toch is het niet eerlijk om te zeggen "dus volkomen onschadelijk, punt". De wetenschap maakt namelijk onderscheid tussen twee dingen. Bij zeer sterke velden, ver boven wat u thuis tegenkomt, zijn er directe effecten aangetoond zoals tintelingen of het zien van lichtflitsen. Daar zijn de limieten op gebaseerd, en die worden thuis niet gehaald. Voor langdurige blootstelling aan zwákke velden, ver onder de limiet, ligt het genuanceerder: daar is de kennis niet volledig sluitend.

Precies vanwege die onzekerheid kiest de Nederlandse overheid niet voor "niets aan de hand" en ook niet voor bangmakerij, maar voor voorzorg. Dat speelt vooral rond hoogspanningslijnen, waar velden groter en langduriger kunnen zijn dan bij een los apparaat. Hoe dat voorzorgsbeleid eruitziet, leest u in de volgende sectie. Voor de bekabeling en apparaten in een gewone woning is de boodschap intussen geruststellend maar niet naïef: de velden zijn laag, ze nemen snel af met afstand, en er is geen aanleiding om apparaten de deur uit te doen. Wilt u toch afstand houden, dan helpt het simpele gegeven uit de vorige sectie: een halve meter scheelt al enorm.

Magneetvelden en hoogspanningslijnen: het voorzorgsbeleid

Rond bovengrondse hoogspanningslijnen hanteert de Nederlandse overheid een voorzorgsbeleid. De kern ervan: bouw bij voorkeur geen nieuwe woningen, scholen en kinderdagverblijven op plekken waar het jaargemiddelde magneetveld hoger is dan 0,4 µT.

De aanleiding is epidemiologisch onderzoek. Daaruit komt een statistisch verband naar voren tussen langdurig wonen in een magneetveld boven ongeveer 0,3 tot 0,4 µT en een hogere kans op leukemie bij kinderen. Belangrijk om zorgvuldig te zijn: het gaat om een verhoogde káns in de statistiek, en een oorzakelijk verband is niet bewezen. Ook is de extra kans in absolute aantallen klein, omdat kinderleukemie zeldzaam is.

Twee getallen worden hier vaak door elkaar gehaald, en dat zetten we graag recht. De 0,4 µT is géén wettelijke veiligheidslimiet, maar een voorzorgs-richtwaarde voor nieuwbouw. De 100 µT uit de vorige sectie ís de blootstellingslimiet die de EU aanhoudt. Ze verschillen dus een factor van vele malen, en ze betekenen niet hetzelfde: de een zegt "vanaf hier grijpen we in", de ander zegt "hier houden we uit voorzorg liever gevoelige bestemmingen weg".

Voor de goede orde: Elektra Koning werkt aan installaties in en om de woning, niet aan het hoogspanningsnet zelf. Dat is het terrein van de netbeheerder. Wat we wél kunnen, is uitleggen hoe het zit en meedenken als u zich zorgen maakt over de situatie bij u thuis. De bekabeling en meterkast in een gewone woning werken op laagspanning en produceren velden die vele malen lager liggen dan die onder een hoogspanningslijn.

Merkt u thuis iets van magneetvelden?

In de praktijk merkt u van de magneetvelden thuis vrijwel niets, en dat hoort ook zo. Heel af en toe komen ze wél om de hoek kijken, meestal als geluid of als storing, zelden als iets om u zorgen over te maken. Klap hieronder open wat op uw situatie past.

Twijfelt u of de bekabeling en meterkast bij u thuis nog helemaal in orde zijn? Ga dan niet zelf in de kast aan de slag, maar laat het rustig beoordelen. Met onze gratis groepenkast-check ziet u op afstand hoe u ervoor staat, en of een installatie aan de norm NEN 1010 voldoet.

Veelgestelde vragen