Een hoofdschakelaar is de schakelaar waarmee u in één keer de stroom van uw hele huis kunt uitzetten. Het is die ene grote schakelaar in de meterkast. Zet u hem om, dan is er nergens in huis nog stroom. Handig als u veilig een lamp wilt vervangen, en belangrijk bij nood, bijvoorbeeld als u een brandlucht ruikt bij de meterkast.
Onthoud vooral dit, want het is de kern van dit artikel: een hoofdschakelaar is een schakelaar, geen beveiliging. Hij zet de stroom uit als ú dat wilt, maar hij springt niet vanzelf uit als er iets misgaat. Dat doen andere onderdelen. De hoofdschakelaar zit in de groepenkast in uw meterkast, en zit in bijna elke moderne woning.
Inhoudsopgave
- Wat is een hoofdschakelaar?
- Waar zit de hoofdschakelaar en hoe herkent u hem?
- Hoofdschakelaar versus beveiliging: het belangrijkste verschil
- Waarom slaat een hoofdschakelaar niet vanzelf af?
- Wat betekent 40 A of 63 A?
- 2-polig of 4-polig?
- Varianten van de hoofdschakelaar
- Is een hoofdschakelaar verplicht?
- Kan een hoofdschakelaar kapot gaan of uitvallen?
- Wanneer een hoofdschakelaar (laten) toevoegen of vervangen?
- Wat kost een hoofdschakelaar?
- Zelf doen of een elektricien inschakelen?
Wat is een hoofdschakelaar?
Een hoofdschakelaar is een schakelaar die u met de hand bedient. U zet er in één keer de stroom van uw hele huis mee aan of uit. Zo kunt u veilig aan de elektra werken, of bij nood snel alles uitzetten.
Waarom heet dit ook een "lastscheider"? (extra uitleg)
In vaktaal heet een hoofdschakelaar meestal een lastscheider. Dat klinkt moeilijk, maar het betekent iets simpels. "Last" is de stroom die door de draden loopt. Een lastscheider kan die stroom veilig uitschakelen terwijl hij loopt, zonder gevaarlijke vonken. Een gewone schakelaar zou daarbij kapot kunnen gaan. Daarom staat op zo'n schakelaar vaak "Load Switch" of de code IEC 60947-3. Merken als ABB, Hager en Iskra maken ze. Kort gezegd: "hoofdschakelaar" is wat hij doet, "lastscheider" is dat hij dat veilig onder stroom kan.
Wat een hoofdschakelaar níet doet, is net zo belangrijk. Hij meet geen stroom en voelt geen warmte. Hij blijft gewoon aan staan tot iemand hem met de hand uitzet. Juist die eenvoud zorgt voor veel misverstanden. Die halen we hieronder een voor een weg.
Waar zit de hoofdschakelaar en hoe herkent u hem?
De hoofdschakelaar zit dicht bij de plek waar de stroom van de netbeheerder uw huis binnenkomt, vlak bij de (slimme) meter. Vaak vindt u hem onderin de groepenkast. Soms zit hij in een eigen kastje, apart van de groepenkast.
U herkent hem zo: hij is groter dan een gewone groep, en er staat vaak I/O of ON/OFF op. De I betekent aan, de O betekent uit.
Let op een woord dat mensen vaak door elkaar halen. Veel mensen zoeken op "hoofdschakelaar meterkast". Maar de meterkast is de hele kast, met de meter, de groepenkast en soms de gas- of internetaansluiting. De hoofdschakelaar zelf zit in de groepenkast, het onderdeel bínnen die meterkast. Gaat u een oude kast vervangen? Kijk dan bij meterkast vervangen hoe zo'n kast eruit hoort te zien.
Nog iets om niet te verwarren: de hoofdschakelaar is niet hetzelfde als de hoofdbeveiliging van de netbeheerder vóór de meter. Die verzegelde beveiliging is tegenwoordig vaak een hoofdautomaat, en in oudere aansluitingen soms nog een echte hoofdzekering met smeltpatronen. Hoe dan ook is die van uw netbeheerder; daar mag u niet aankomen. De hoofdschakelaar in uw groepenkast mag u wél zelf bedienen.
Hoofdschakelaar versus beveiliging: het belangrijkste verschil
Het belangrijkste verschil in één zin: een hoofdschakelaar schakelt, maar beveiligt niet. Hij grijpt niet in als er iets misgaat. Dat doen hele andere onderdelen in uw kast.
Soms leest u online dat de hoofdschakelaar "de eerste beveiliging" is. Dat klopt niet. Hij beschermt u nergens tegen. Hij zet alleen de stroom uit als u dat zelf wilt. De echte bescherming komt van de installatieautomaat, de aardlekschakelaar en de aardlekautomaat. In de tabel hieronder ziet u het verschil.
| Onderdeel | Wat doet het? | Beveiligt tegen |
|---|---|---|
| Hoofdschakelaar | Zet de hele installatie in één keer uit | Niets (geen beveiliging) |
| Installatieautomaat (B16) | Beveiligt één groep | Overbelasting en kortsluiting |
| Aardlekschakelaar | Meet lekstroom naar aarde | Elektrocutie en aardfouten |
| Aardlekautomaat (RCBO) | Combineert B16 en aardlekschakelaar | Overbelasting, kortsluiting én aardlek |
Een voorbeeld. Stel dat een apparaat kortsluiting maakt. De hoofdschakelaar blijft gewoon aan staan. De installatieautomaat van díe groep springt eruit, of de aardlekautomaat als er ook lekstroom is. De hoofdschakelaar doet niets, en dat hoort ook zo.
Waarom slaat een hoofdschakelaar niet vanzelf af?
Omdat er geen beveiliging in zit die dat kan. Een automaat heeft zo'n mechanisme wél; een standaard hoofdschakelaar niet. Hij reageert dus niet op te veel stroom, niet op kortsluiting en niet op lekstroom. Hij blijft aan, ook als er ergens een fout is.
Dit beantwoordt meteen een veelgestelde vraag: kunt u een hoofdschakelaar zomaar aan- en uitzetten? Ja. Daar is hij juist voor. U bedient hem met de hand, wanneer u maar wilt. Hij gaat alleen nooit uit zichzelf uit.
Een bekende fout is denken dat de hoofdschakelaar "de stop is die eruit springt". Of denken dat u veilig zit zodra hij aan staat. Dat verwart hem met de automaat. Zet u hem uit, dan is de stroom eraf. Laat u hem aan, dan zorgen de automaten en aardlekschakelaars voor de veiligheid.
Kan hij dan echt nooit vanzelf uitgaan? Bij een gewone hoofdschakelaar in huis niet. Alleen als iemand hem met de hand uitzet, als hij stuk is (heel zeldzaam), of bij een speciale versie die met een motor of op afstand werkt. Zo'n speciale versie zit niet in een gewone woning.
Wat betekent 40 A of 63 A?
De 40 A of 63 A op een hoofdschakelaar is de hoeveelheid stroom die hij veilig aankan. Het is níet de stroom waarbij hij uitschakelt, want dat doet hij niet. Het getal zegt dus: zoveel stroom mag er doorheen.
Vergelijk het met een waterkraan die gemaakt is voor 40 liter per minuut. Die kraan gaat niet vanzelf dicht bij 41 liter. Hij is gewoon gemaakt om die hoeveelheid netjes aan te kunnen. Zo werkt de ampèrewaarde van een hoofdschakelaar ook: het is een grens waarvoor hij gebouwd is, geen uitschakelpunt.
Welke maat u nodig heeft, hangt af van uw aansluiting. De hoofdbeveiliging van de netbeheerder houdt de stroom al tegen vóór uw kast. In de praktijk:
| Aansluiting | Hoofdschakelaar (meestal) |
|---|---|
| 1×35 A | minimaal 40 A |
| 3×25 A | 40 A |
| 3×63 A | 63 A |
En als er tóch te veel stroom door zou lopen, bijvoorbeeld 100 A door een schakelaar van 40 A? Dan schakelt hij niet uit. Bij een beetje te veel wordt hij warm en gaat hij minder lang mee. Bij veel te veel kunnen de contacten heet worden, kan het plastic verkleuren of vervormen, en in het ergste geval kan er brand ontstaan.
Daarom gebruikt een elektricien een hoofdschakelaar altijd samen met de juiste beveiliging ervoor en erna. In de praktijk gebeurt oververhitting bijna nooit, juist omdat de beveiliging van de netbeheerder de stroom al begrenst.
2-polig of 4-polig?
Of u een 2-polige of 4-polige hoofdschakelaar nodig heeft, hangt af van uw aansluiting. 2-polig hoort bij een 1-fase-aansluiting. 4-polig hoort bij een 3-fase-aansluiting. In beide gevallen schakelt hij alle fasen én de nul tegelijk uit. Zo is de installatie echt helemaal spanningsloos.
De maat verschilt ook, handig om te weten als u ruimte in uw kast telt:
- 2-polig (1-fase): 36 mm breed, 2 modules
- 4-polig (3-fase): 72 mm breed, 4 modules
Die maat bepaalt mee hoeveel plek er overblijft voor uw groepen. Wilt u weten hoeveel modules er nog in uw kast passen? Dan telt de hoofdschakelaar mee als 2 of 4.
Varianten van de hoofdschakelaar
Een hoofdschakelaar bestaat in verschillende soorten. Welke u nodig heeft, hangt af van uw aansluiting en hoeveel stroom u gebruikt. Klap hieronder open wat voor u belangrijk is.
Hoofdschakelaar 40A
De 40A-versie is de meest gebruikte maat in woningen met een gewone aansluiting, zoals 1×35 A of 3×25 A. Hiermee zet u het hele huis in één keer uit. Voor de meeste woningen is 40 A ruim genoeg, omdat de hoofdbeveiliging van uw netbeheerder de stroom al begrenst.
Hoofdschakelaar 63A
De 63A-versie hoort bij een zwaardere aansluiting, bijvoorbeeld 3×63 A. U ziet hem vaak na een verzwaring voor een warmtepomp, laadpaal of ander apparaat dat veel stroom vraagt. Hij werkt hetzelfde als de 40A-versie, maar kan meer stroom aan.
Hoofdschakelaar 80A
De 80A-versie is een zwaardere lastscheider voor installaties die groter zijn dan een gewone woning. U komt hem tegen in bedrijfspanden of bij veel apparaten tegelijk. Voor een gewone woning is deze maat niet nodig.
Hoofdschakelaar 100A
De 100A-versie is voor grote of zakelijke installaties met een zware aansluiting; er bestaan zelfs versies tot 125 A. Denk aan bedrijfspanden of installaties met laadpalen, zonnepanelen en accu's. In een gewone woning ziet u deze maat bijna nooit.
1-fase hoofdschakelaar
Een 1-fase hoofdschakelaar hoort bij een 1-fase aansluiting. Dat is de meest voorkomende situatie in kleinere en oudere woningen. Deze versie is 2-polig: hij schakelt de fase én de nul tegelijk uit. Het is dus dezelfde uitvoering als de 2-polige hoofdschakelaar hieronder, alleen anders genoemd.
3-fase hoofdschakelaar
Een 3-fase hoofdschakelaar hoort bij een 3-fase aansluiting, in woningen of bedrijven met zwaardere apparaten zoals een warmtepomp of krachtstroom. Hij schakelt alle drie de fasen én de nul in één keer uit. Deze versie is 4-polig (zie de 4-polige hoofdschakelaar).
2-polige hoofdschakelaar
De 2-polige versie hoort bij een 1-fase installatie: twee polen, voor de fase en de nul. Hij is 36 mm breed en neemt 2 modules in beslag. Dit is hetzelfde als de 1-fase hoofdschakelaar; 2-polig gaat over het aantal polen, 1-fase over de aansluiting.
4-polige hoofdschakelaar
De 4-polige versie hoort bij een 3-fase installatie: vier polen, voor de drie fasen en de nul. Hij is 72 mm breed en neemt 4 modules in beslag, dus meer ruimte in de kast. Dit is dezelfde uitvoering als de 3-fase hoofdschakelaar.
Is een hoofdschakelaar verplicht?
In bijna elke nieuwe of vernieuwde groepenkast is een hoofdschakelaar (of een vergelijkbare scheider) verplicht. Dat staat in de norm NEN 1010. De reden is simpel: u moet de installatie altijd in één keer en veilig kunnen uitzetten.
De regels hierover staan onder andere in hoofdstuk 46 (scheiden en schakelen) en rubriek 537 (schakelaars en scheiders) van de NEN 1010.
Let op één ding, want dat wordt vaak te stellig gezegd: "sinds 2005 verplicht". Die datum wordt veel gebruikt door installateurs en in vakliteratuur. De plicht geldt vooral voor nieuwe en flink verbouwde installaties. Voor een oude woning die verder hetzelfde blijft, geldt hij niet met terugwerkende kracht.
Een vraag die vaak terugkomt: heb ik nog een hoofdschakelaar nodig als er al een hoofdautomaat van de netbeheerder vóór de meter zit? Het korte antwoord is: ja, vrijwel altijd. Toch zit hier veel verwarring, dus we leggen het uit.
Die hoofdautomaat van de netbeheerder heeft eigenlijk twee mogelijke rollen. Zijn hoofdtaak is de stroom begrenzen (overstroombeveiliging). Daarnaast kán hij soms ook als scheider gelden, mits hij daarvoor geschikt is. Bij veel moderne aansluitingen voldoet hij technisch aan de eisen van een scheider.
Toch is dat bijna nooit genoeg om de eigen hoofdschakelaar te laten vervallen. De hoofdautomaat van de netbeheerder is namelijk verzegeld en zijn eigendom; u en uw installateur mogen die meestal niet zomaar bedienen of eraan werken. En juist dat is de kern: uw groepenkast moet altijd veilig en eenvoudig spanningsloos gemaakt kunnen worden. Daarom schrijven netbeheerders en de praktijk vrijwel altijd een eigen hoofdschakelaar in de groepenkast voor, ook al zou die verzegelde automaat technisch als scheider kunnen werken. Bij bijvoorbeeld een verzwaring naar drie fasen is een geschikte hoofdschakelaar bijna standaard verplicht.
Wanneer mag de hoofdautomaat van de netbeheerder dan wél als scheider gelden?
Volgens NEN 1010 is een toestel pas een scheider als het voldoet aan de eisen voor veilig scheiden, onder andere in rubriek 462 (scheiden voor veilig werken) en rubriek 537. Een installatieautomaat of vermogensschakelaar kan zo'n scheider zijn, mits hij daarvoor is ontworpen en gecertificeerd. In theorie is de hoofdautomaat dus voldoende, maar alleen als aan álle voorwaarden is voldaan: hij voldoet aan de scheider-eisen van NEN 1010, hij is zonder belemmering bereikbaar en bedienbaar, hij schakelt alle vereiste geleiders af, en de installatie voldoet daarmee als geheel aan de eisen voor scheiden. Dat komt vooral voor in specifieke ontwerpen of industriële installaties, en veel minder bij een gewone woning. Voor een normale woning gaat u daarom nooit uit van de hoofdautomaat als vervanging. Een 2-polige of 4-polige hoofdschakelaar in de groepenkast is de gebruikelijke, veilige oplossing en voorkomt discussie bij inspectie, uitbreiding of werkzaamheden.
Kan een hoofdschakelaar kapot gaan of uitvallen?
Kapotgaan kan, maar het gebeurt bijna nooit. En als uw stroom uitvalt, ligt het bijna nooit aan de hoofdschakelaar. Want hij meet niets en reageert nergens op, dus er kan ook weinig aan slijten of doorbranden.
Valt uw stroom (voor een deel) uit? Kijk dan eerst naar de andere onderdelen. Meestal is er een installatieautomaat of aardlekschakelaar uitgesprongen, of heeft de hoofdbeveiliging van de netbeheerder ingegrepen. De hoofdschakelaar staat dan gewoon nog op "aan", want hij gaat niet uit zichzelf.
Toch kan hij stuk gaan. U merkt dat bijvoorbeeld als hij warm aanvoelt, als de stroom wegvalt of knippert wanneer u eraan voelt (dat wijst op een los contact), of als u schade of verkleuring ziet. Dan hoort hij vervangen te worden, en dat is werk voor een elektricien.
Veelvoorkomende situaties bij de hoofdschakelaar:
Hoofdschakelaar voelt warm aan
Een schakelaar die duidelijk warm aanvoelt, is een waarschuwing. Meestal komt het door een losse of slechte verbinding. Warmte hoort er niet te zijn en kan op den duur schade of zelfs brand geven. Laat dit met voorrang nakijken. Ruikt u een brandlucht of vertrouwt u het niet? Wacht dan niet.
Hoofdschakelaar werkt niet of schakelt niet
Voelt de hendel los of versleten, of blijft er stroom nadat u hem uitzet? Dan kan de schakelaar stuk zijn. Dat is zeldzaam, maar het komt voor. Ga niet zelf sleutelen op deze zware plek; laat een elektricien kijken of hij vervangen moet worden.
De stroom valt uit terwijl de hoofdschakelaar aan staat
Dat is normaal, geen defect. De hoofdschakelaar gaat niet uit zichzelf, dus bij een storing is het bijna altijd een installatieautomaat of aardlekschakelaar die eruit sprong, of de hoofdbeveiliging van de netbeheerder. Kijk daar eerst.
Twijfelt u waar een storing vandaan komt? Ga dan niet zelf in de kast aan de slag. Laat een elektricien de oorzaak veilig opzoeken.
Wanneer een hoofdschakelaar (laten) toevoegen of vervangen?
Een hoofdschakelaar toevoegen of vervangen is nodig bij een oude kast zonder centrale schakelaar, bij een zwaardere aansluiting, of als de schakelaar beschadigd of onbetrouwbaar is. Vaak gebeurt dat meteen bij een grotere klus aan de kast.
Kiest u voor een nieuwe kast? Dan wordt de hoofdschakelaar meteen in de juiste maat en met het juiste aantal polen gekozen. Meer daarover leest u bij groepenkast vervangen. Wordt uw aansluiting zwaarder, bijvoorbeeld voor een warmtepomp of laadpaal? Dan moet ook de hoofdschakelaar daarop passen.
Twijfelt u of uw kast nog goed is? Dan is een controle slim voordat er iets misgaat. Met onze gratis groepenkast-check ziet u online en op afstand hoe u ervoor staat. Wilt u de kast daarna laten aanpassen of vervangen? Dan maken wij daar graag vrijblijvend een offerte voor.
Wat kost een hoofdschakelaar?
Een vaste prijs is er niet. Wat een hoofdschakelaar kost, hangt sterk af van uw situatie. Eén bedrag noemen zou soms kloppen en soms niet. Wat de prijs bepaalt, kunnen we wél op een rij zetten:
- Soort en maat: een 2-polige 40 A (1-fase) is als los onderdeel meestal goedkoper dan een 4-polige 63 A (3-fase).
- Merk: ABB, Hager, Eaton en Iskra verschillen in prijs.
- Los onderdeel of inclusief plaatsen: de schakelaar zelf is één ding; het plaatsen door een elektricien (arbeid, veilig uitschakelen, soms voorrijkosten) telt apart mee.
- Staat van de kast: in een oude kast is soms extra werk nodig, en soms is een losse schakelaar niet zinvol en is een nieuwe groepenkast slimmer.
- Onderdeel van een grotere klus: wordt de hoofdschakelaar meegenomen bij een verzwaring of een nieuwe kast, dan zijn de kosten anders verdeeld dan bij een losse vervanging.
Wilt u een prijs die bij úw situatie past? Vraag dan vrijblijvend een offerte aan. Twijfelt u eerst of vervangen nodig is? Dan geeft de gratis groepenkast-check uitsluitsel.
Zelf doen of een elektricien inschakelen?
Ons advies is duidelijk: laat werk aan de hoofdschakelaar en de groepenkast over aan een erkende elektricien. De hoofdschakelaar zit precies daar waar de volle stroom binnenkomt. En juist daar is de hoofdschakelaar zelf niet door een beveiliging beschermd.
De hoofdschakelaar zelf bedienen mag u natuurlijk prima; daar is hij voor. Alles uitzetten om veilig een lamp te vervangen is precies zijn taak. Maar hem plaatsen, vervangen of aansluiten is een ander verhaal. Daar horen kennis, gereedschap en het goed spanningsloos maken bij.
Een fout op deze plek is niet zomaar "een groep die uitvalt". Het kan kortsluiting, brand of een elektrische schok geven, op de zwaarst belaste plek in huis. Daarom laten wij dit altijd door een elektricien doen, en niet door een handige klusser.
Veelgestelde vragen
Is een hoofdschakelaar hetzelfde als een aardlekschakelaar?
Nee. Een hoofdschakelaar zet met de hand uw hele installatie uit en beveiligt nergens tegen. Een aardlekschakelaar let voortdurend op of er stroom naar aarde weglekt, en springt er zelf uit zodra dat gebeurt, om een schok te voorkomen. De een is dus een schakelaar, de ander een beveiliging. In veel kasten zitten ze allebei, elk met hun eigen taak.
Kan je een hoofdschakelaar zomaar aan en uitzetten?
Ja. Een hoofdschakelaar is juist gemaakt om met de hand aan en uit te zetten, wanneer u maar wilt, bijvoorbeeld om veilig aan een lamp of groep te werken. Alles gaat dan in één keer uit. Hij gaat alleen nooit uit zichzelf: bij te veel stroom, kortsluiting of lekstroom blijft hij aan, en grijpen de automaten of de aardlekschakelaar in.
Hoe herken ik de hoofdschakelaar?
Hij zit dicht bij de plek waar de stroom binnenkomt, vlak bij de (slimme) meter, vaak onderin de groepenkast en soms in een eigen kastje. U herkent hem doordat hij groter is dan een gewone groep, en vaak I/O of ON/OFF op zich heeft staan (I is aan, O is uit). Verwar hem niet met de verzegelde hoofdbeveiliging van de netbeheerder, die vóór de meter zit.
Wat is de functie van de hoofdschakelaar?
De functie is om de hele installatie in één keer uit te zetten. Dat is handig bij onderhoud, en veilig bij nood, bijvoorbeeld bij een brandlucht of kortsluiting. Hij vervangt nooit de beveiligingen van uw installatie; die taak ligt bij de installatieautomaten en aardlekschakelaars.
Hoe weet ik of mijn hoofdschakelaar en groepenkast aan de norm voldoen?
Dat is lastig zelf te zien, want het gaat om de juiste maat, het aantal polen en of alles goed past bij uw aansluiting en de NEN 1010. Een erkende elektricien kan dit vaststellen. Elektra Koning biedt daarvoor een gratis groepenkast-check aan, zodat u zwart-op-wit weet of uw kast nog klopt.
